Türkçenin ses özellikleri
Türkçede sesler birleşerek heceleri, hecelerinde birleşerek sözcükleri oluşturduğunu biliyoruz. Birlşmenin gerçekleşmesi seslerin belli bir düzen içerisinde bir araya gelmesiyle mümkündür. Seslerin bir araya gelmeleride rastgele değil, özelliklerine bağlı olarak gerçekleşir.
Her dil gerek o dildeki seslerin niteliği, gerekse seslerin kullanılışı bakımından farklılık taşır. Sadece başka ailede olan diller değil, akraba diller, bir dilin lehçeleri arasında ses farklılıkları görülür. Bunun anlamı şudur: Her dilin Kendine özgü bir ses düzeni vardır.
Bugün dilimizde kullandığımız kelimeler: Türkçe ve Türkçeleşmiş yabancı kökenli kelimeler şeklinde ikiye ayrılır. Türkçe kendi ses düzenine yabancı asıllı kelimeleri de uydurmuştur.
Ses düzeni bakımından Türkçe kelimelede görülen başlıca özellikler şunlardır:
1)Türkçe kelimelerde uzun ünlü toktur. Ancak dilimize girmiş yabancı kökenli kelimelerden uzun â, î, û sesleri, anlam karışıklığını gidermek için kullanılır.
Hala Hâlâ Hal Hâl Yar Yâr
2)Türkçe kelimelerde “o ve ö” sesi yalnız ilk hece bulunur.
Bu nedenle ilk heceden sonraki hecelere “o, ö” ünlülerinin bulunduğu kelimeler yabancı kökenlidir.
Doktor balon horoz sigorta
Motor maydanoz koro kozmopolit
Yalnız “-yor” eki bu kuralın dışındadır. Çünkü “-yor” ekinin aslı “-yorır” kelimesidir. Zamanla “-ır” hecesi düşünce “-yorır” kelimesi “-yor” şekline ekleşmiş, ancak kök sesini korumuştur.
Geliyor okuyor çalışıyor yazıyor
3)Türkçedee kelimeler “f, h ve j” sesleri yoktur. Ancak yansıma sözcükler “c” li şekille söylenir.
Jandarma candarma jilet cilet jokey cokey
Tükçede f ve h sesleri yanlızca ünlemlerle, ses taklidine dayanan kelimelerde görülür.
Of fısıltı fıkırdamak fokurdamak
Oh hışırtı hırıltı horlamak
Bunların dışında kalanlar yabancı kökenli kelimelerdi.
Fiil faal fakir fasıl hafta hüzün
Haber fayda mehtap hüküm misafir insaf
Bazı Türkçe kelimelerde görülen “f” sesinin aslı “v” şeklindedir:
Övke öfke yuvka yufka uvak ufak
4)Türkçede kelimelerin başında “c, ğ, l, m, n, r, v, z” sesleri yansıma sözcüklerin dışınnda bulunmaz.
Mırıltı melek mışıl mışıl ninni
Nonoş vızır vızır vıcır vıcır vınlamak
Ancak Türkçeleşmiş yabancı kökenli kelimelerin başında ise bu sesler çok sayıda vardır:
Cahil cebir cömert lazım lezzet
Mavi mersi mektep nezle ruh
Rapor zavallı zengin vasıf vezin
5)Türkçe kelimelerde sonunda “b, c, d, g” sesleri bulunmaz.
Türkçe kelime sonunda bulunmayan “b, c, d, g” sesleri süreksiz sertlerine dönüşür.
Kitab Kitap hesap hesap tac taç
İlac ilaç burc burç cild cilt
Derd dert reng renk aheng ahenk
Bugün isim karşılığı olarak “ad” kelimesinin aslıda “at” şeklindedir. Anlak anlam karışıklığı nı gidermek için “ad” şeklinde yazılıp söylenmektedir.
6)Türkçe kelimelerde sona gelen “p, ç, t, k” ünsüzleri ile iki ünlü ünlü arasında kalınca yumuşarlar ve p – b, c – ç, t – d, f – ğ, olur.
Kitap kitabı dip dibi dolap dolabı
Ağaç ağaca sevinç sevinci genç genci
Tabak tabağı çocuk çocuğu kayık kayığa
Ancak iki ünlü arasında kaldığı halde tek heceli veya yabancı kökenli olduğu için bu kurala uymayan örneklerde vardır.
İp ipi hap hapı bırak bırakır
Ek ekin sepet sepete süt sütü
7) Türkçe sözcüklerde bir hecede iki ünlü yan yana gelmez. Ancak, diftong olarak da adlandırılan iki ünlünün yan yana bulunması olayı, türçeleşmiş yabancı kökenli kelimelerde görülür:
kuaför kaos realizm reis fuar
arkeolog ait kanaat ziraat aile
Türkçe kelime “elli, gömme, ıssız, anne (ana)” gibi birkaç örnek dışında kök durumundaki sözcüklerde ikiz ünsüz yoktur. Bu az sayıdaki örnekte çeşitli ses olayları sonucu ortaya çıkmıştır. Türkçe sözcükşlerde ikiz nüsüzlere eklerin birleştiği durumda karlışalışılmaktadır.
Yol yol-luk ses ses-siz
Yut yut-tum bık bık-tım
Ancak Türkçeye geçmiş kelime kökenlerinde çift ünsüz bulunmaktadır:
Şeffa şiddet kıssa müddet
Hakkı bakkal hiddet zimmet
Hatta müddet millet hisse
9) türkçe kelimelerde başta çift ünsüz bulunmaz:
Granit grev gravür gramer plan
Kreş kriz kravat kral – kraliçe
10) Türkçe kelime sonlarında belli çift ünsüzler bulunur:
lç,lk,lp,tl
Ölç-mek, kalk-mak, alp, kısalt-mak
Nç, nk, nt
Seinç, dinç, den, denk, ant
Rç, rk, rp, rs, rt
Sürç-mek, sarkmak, sarp, sars-mak,örtmek
St,şt
Üst, höst, hişt, hoşt