Tükçede Sesler
sesler birbirine bağlanıp ses öbeklerini oluştururken bazı değişikliklere uğrarlar. Çıkış yeri ve biçimi bakımından farklı özelliklere sahip olan sesler, belli haraketler sonucu çıkarılırken birbirlerini etkilerler. Bu karşılıklı etkileme belli bir düzen içinde gerçekleşirken, bir takım ses olaylarınıda ortaya çıkmasını sağlarlar.
Türkçe sözcüklerde seslerin birleşmesi sırasında görülen ses olayları şunlardır:
Ses türemesi
Bir sözcüğün aslında bulunmayan bir sesin sonradan ortaya çıkmasına ses türemesi denir.
Türkçede köklerle eklerin doğrudan birleşmeleri durumunda, araya birleşmeyi sağlayan bir ses gelir. (ı, i, u, ü,) yada ünsüz (n, y). Bunlara yardımcı ses, yardımcı ünlü veya yardımcı ünsüz de denmektedir.
ünlüler ve özellikleri
Ünlü türemesi;
Ses özelliklerini veya seslerin birbirleri ile birleşme koşullarına bağlı çeşitli nedenlerden dolayı sözcüğün ön, iç ve sonunda nülü getirilmesiolayıdır.
Recep İrecep liman ilimon
Ramazan İramazan lazım ilazım
Türkçeye getirilmiş yabancı sözcüklerde görülen bir başka ünlü türemesi olayı da, ön seste çift ünsüz bulunması durumunda gerçekleşir.
Station istasyon spirto ispirto
Scala iskele scarpine iskarpin
Ünlü türemesi olayına özellikle sonu çift ünsüzle biten yabancı kökenli sözcüklerde raslamaktadır. Çoğu arapça olan bu sözcükler, söylenirkende, yazılırkende iki ünsüz arasında bir ünlü getirilir.
Sabr sabır (Sabretmek)
Fikr fikir (fikri)
Emr emir (emri)
Akl akıl (aklı)
Bir başka ünlü türemeside, anlamaı güçlendirmek için (pekiştirme) bir sözcüğün başına benzer hece getirildiği zaman görülür.
Çevre çep çevre çepeçevre
Yalnız yap yalnız yapayalnız
Sağlam sap sağlam sapasağlam
Kimi sözcüklerden anlamca farklı yeni sözcükler üretildiği zaman da ünlü türemesi gerçekleşir.
Az azcık azıcık
Bir bircik biricik
Dar darcık darıcık
Ünlü Düşmesi;
Sözcükte bulunan ünlülerden birinin çeşitli sebeplerden dolayı düşmesi olayıdır.
Ağız ağızdan ağzından
Burun burunu burnu
Gönül gönülüm gönlüm
Ayır ayırıntı ayrıntı
Orta hece düşmesi Türkçeye girmiş yabancı sözcüklerde de görülür.
Akl akıl aklı
Sabr sabır sabretmek
Nakl nakil nakletmek
Hükm hüküm hükmetmek
Türkçede sonu r ünsüzü ile biten fiileden sonra yapım eki getirildiği zaman, aradaki ünlü seslerdüşerler.
Çevir- çevril- kıvır- kıvrıl-
Bunun yanında Türkçede orta heceler vurgusuz olduğundan zamanla buradaki ünlü seslerin düştüğü görülür.
Nerede nerde yanılış yanlış
Burada burda sağanak sağnak
Yayılım yaylım süpürüntü süprüntü
Kaynaşma;
Daha çok kelime birleşmelerinde görülen bu olayda, ayrı hecelerde yan yana gelen ünlüler birleşerek tek bir ünlüde toplanırlar
Ne asıl nasıl ne için niçin
Bu arada burada su arada şurda
ünsüzler ve özellikleri
sözcüğün aslında olmayan ünsüz türemesi olayıdır.
Dere dere-y-e su su-y-a
Eski Türkçede sözcüğün başında ortasında ve sonunda görülen ünsüz türemesigörülmektedir
Ildırım yıldırım ıldız yıldız
Ilan yılan avlu havlu
Kimi türkçe sözcüklerde ise ünsüz türemesi olur.
Tuç Tunç fişek fişenk
Ünsüz düşmesi;
Sözcükte bir ünsüz sesin söylenmesi olayıdır.
Ufakcık Ufacık Küçücük küçücük
Alçaklık alçacık çabukçak çabucak
Yumuşakçık yumuşacık sıcakcık sıcacık
Ayrıca genellikle konuşma dilinde yine bazı seslerin düştüğü görülür.
Astsubay astsubay arslan aslan
Rast gelmek rasgelmek üst geçiş üsgeçiş
Çiftci çifci serbest serbes
Türkçe keilime köklerinde çift ünsüz bulunmadığından bugün kullanılan kimi yabancı kökenli sözcüklerde ünsüzlerden biri düşmüştür.
Amma ama kerre kere
Kassap kasap evvel evel
Yine Türkçeye girmiş ve sonu çift ünsüzle biten yabancı kökenli sözcüklerdeki bu ikiz ünsüzden biri düşmektir.Ancak bunlardan sonra ünlü ile başlayan bir ses yada ses öbeği getirildiği zaman
Daha önce düşmüş olan ünsüz ses,tekrar ortaya çıkmaktadır.
Zann zan zannetmek
Hiss his hissetmek
Sırr sır sırrı
Hakk hak hakkı
Ses Benzeşmesi
Bir sözcük seslerden birinin kendisinden önce ya da sonra gelen bir başka sesi,çıkıp yeri ya da çıkış biçmi açısından etkiliyerek kendisine benzetmesi olayına benzeşme denir.
Ünsüz Benzeşmesi
İç seste yan yana bulunan iki ünsüzden birisinin kendisine yakın boğumlanma niteliği taşıyan öteki ünsüze ,tamamen veya kısmen kendisine benzetmesi olayıdır.
Anbar ambar çarşanba çarşamba
Sünbül sümbül saklanbaç saklambaç
Bu ses olaylarının yanlızca konuşma dilinde söylenip, yazıdilinde kullanılmayan örnekleri de vardır.
Nişanlı nişannı bunlar bunnar
Yatsı yassı şemsiye şemşiye
Türkçe kelimelerde yumuşak ve sert olarak birbirinin karşılığı olan ünsüzlerden,ancak aynı cinsten olanlar yan yana bulunabilir. Buna göre yumuşak ünsüzler yumuşak ünsüzlerle, sert ünsüzler de sert ünsüzlerle yan yana gelebilir.
Kaç-da kaç-da süt-cü süt-çü
Şaşırt-dı Şaşırt-tı biç-di biç-ti
Türkçe kelimelerdeki bu uyum yabancı dillerden dilimize girmiş kelimelerde de görülür.
Müsbet müspet ispat ıspat
Tarafdar taraftar
Türkçe kelimelerde son ses olarak, sert sessizlerin bulunması esasdır. Bu nedenle kelime sonlarında yumuşak süreksiz b,c,d,g ünsüzleri buunmazlar.Bunların yerlerine sert sessiz olan p,ç,t,k sesleri bulunur.
Araç borç kap geçit yurt
Sonda bulunan sert sessizler (p,ç,t,k) iki ünlü arasında kalınca yumaşar ve b,c,d,g,ğ, olurlar.
Sokak sokağı sağlık sağlığı
Kitap kitabı armut armudun
Benzeşmezlik (Aykırılaşma)
Yan yana veya birbirine yakın bulunan aynı cinsyten iki sesin birbirinden ayrılması, bu seslerden birinin başkalaşarak ikizleşmeden kaçınmasına benzeşmezlik veya aykırılaşma denir.Benzeşme olayının tam tersidir.
Attar aktar murdar mundar
Hammal hambal muşamma muşamba
Göçüşme
Kelime içinde iki sesin yer değiştirmesine göçüşme denir. Ses aktarımı veya yer değiştirme olarak da adlandırılan bu olay, yan yana bulunan sesler arasında olabileceği gibi diğer sesler arasında da olabilir. Daha çok halk ve konuşma dilinde görülür.
Kibrit kirbit ekşi eşki
Köprü köprü perhiz perhiz
Genellikle ünsüzler ve komşu sesler arasında görülmektedir.Eger göçüşme birbirini izleyen iki ses arasında olmuşsa buna yakın göçüşme, diğer sesler arasında olmuşsa, uzak göçüşme adı verilir.