Türkçede Seslerle İlgili Genel Özellikler
Türkçeyi diğer dillerden ayıran en belirgin özelliği, ses uyumunun olmasıdır. Türkçe kelimelerde yer alan sesler arasında birtakım kullara bağlı bir uyum söz konusudur.
Türkçede üç çeşit ses uyumu vardır:
1.)Ünlü Uyumu
2.)Ünlü-Ünsüz Uyumu
3.)Ünsüz Uyumu
Türkçede seslerle ilgili genel özellikler
1. Ünlü Uyumu
Türkçede kök durumunda veya ek almış olsun, bir kelimedeki ünlüler,kalınlık-incelik ve düzlük-yuvarlaklık bakımından ilk hecenin ünlüsüne uyarlar.
Türkçede ünlüler arasında iki çeşit uyum vardır:
a.Büyük ünlü uyumu yada kalınlık-incelik uyumu
b.Küçük ünlü uyumu yada düzlük – yuvarlaklık uyumu
a. Büyük ünlü uyumu (kalınlık-incelik uyumu)
Türkçede bir kelimenin ilk hecesindeki ünlü, kalın ise ondan sonra gelen hecelerdeki ünlülerde kalınla, ince ise ondan sonraki heceler de ince ile devam eder. Türkçenin en eski kurallarından olan bu olaya, büyük ünlü uyumu yada kalınlık incalik uyumu adı verilir.
Düz Yuvarlak
Geniş Dar Geniş Dar
Kalın a ı o u
İnce e i ö ü
Aşağıda altıncı sırasında sonuçta başladığı
Gözlükçüye gönderilmiş evlerinde birisi yeşillikler
Türkçede kelimenin son hecesindeki sese göre, kalın ise kalın, ince ise ince ekler alır.
Ağaçlarda gözlemler okuyunca düşününce
Türkçe kelimelerde eklerde büyük ünlü uyumu na aykırı durumların sayısı çok az sayıdadır.
Nitekim”hani, hangi, dahi, inanmak, elma, anne,kardeş,”gibi büyük ünlü uyumuna aykırı kelimelerin aslının “kanı, kangı,takı,ınanmak,alma, ana, kardaş” olduğunuda belirtmek gerekir.
Ayrıca -yor,-ken,-ki,-leyin,-layın,-mtrak,ve gil eklerinin eklendiği kelimelerde büyük ünlü uyumu yoktur.Ayrıca birleşik kelimeler de bu kurala uymazlar.
Ancak sayısı çok olmayan kimi kelimelerde bu ekler geldiği halde ünlü uyumuna uyanlarda vardır:
Geliyor buradaki okurken anlatmışken
Meslektaş sabahleyin mavimtrak amcamgil
Bazı kelimelerde –ki eki kalıplaştığında ünlü uyumu na uymuştur:
Dünkü Çünkü bugünkü o günkü
Bu özelliklerin dışında kalan ve büyük ünlü uyumuna uymayanlar yabancı kökenli kelimelerdir.
b. Küçük ünlü uyumu (Düzlük – Yuvarlaklık uyumu)
Türkçe kelimelerde süz ünlülerden sonra düz ünlülerin (a,e,ı,i), yuvarlak ünlülerden (o,ö,u,ü) sonra dar –yuvarlak (u,ü) veya düz-geniş (a,e) ünlülerinin gelmesi kuralıdır.
Aşağıdaki tablolarda düz ve yuvarlak ünlülerin hangi seslerin takip ettiğiörneklerle gösterilmiştir:
Düz Ünlüler
Ünlü ilk hece Sonraki heceler örnekler
Geniş a a-ı bakıldı, dargın
Geniş e e-i sevinin, beğendi
Dar ı ı-a ısınma,ısırgan
Dar i i-e izleyici,incelme
Yuvarlak Ünlüler
Ünlü ilk hece Sonraki hecelerq örnekler
Geniş o u-a ı yolcular,korku
Geniş ö ü-e i gözcü,söndürme
Dar u u-a ı uyanmak,uzattı
Dar ü ü-e i gülümsedi, üyelik
Türkçe kelimelerde geniş- yuvarlak “o,ö sesleri sadece ilk hecelerde bulunurlar. İlk heceden sonraki hecelerinde geniş – yuvarlak ünlü bulunan kelimeler, ya yabancı asıllıdır yada birleşik kelimedir:
Koro beton başıboş başkomutan
Düzlük – yuvarlaklık uyumu son dönemlerde kural haline gelmiş bir uyumdur. Dolayısıyla küçük ünlü uyumuna uymayan kelimelrde vardır:
Avutmak çamur kılavuz yavuz
Yağmur tavuk kavun karpuz
2.Ünlü- Ünsüz Uyumu
Türkçe kelimelerde sadece ünlüler arasında değil, ünlülerle ünsüzler arasında da ses uyumu vardır.
Türkçede “k,g,ğ,l” seslerinin kalınlarıyla seslerinin kalınlarıyla “a,ı,o,u” ünlüleri:
İnceleriyle de “e,i,ö,ü,” ünlüleri bir arada bulunur.
Kalın “k,g,ğ,l” ünsüzleriyle a,ı,o,u ünlüleri :
Olgun ağrı dağ sulak kalın
İnce “k,g,ğ,l” ünsüzleriyle “e,i,ö,ü,” ünlüleri:
Köpük gönül değmek elçi
3. Ünsüz Uyumu
Ünsüz uyumu yumuşak ve sert karşılıklı ünsüzlerle ilgili bir uyumdur. Türkçe bir kelimede karşılık ünsüzlerden yumuşak sesler bir arada, sert sessizler de bir arada bulunurlar.Yani yumuşak “b,c,d,g,ğ,j,v,z” ünsüzleri ile, sert p,ç,t,k,h,ş,f,s” ünsüzleri bir kelimede yan yana gelmezler:
Duygu çoşku dikti atkı üzgün
Evci bıçkı görüştü sınıfta gözcü