Eyl 30

Divan Edebiyatı Nazım Biçimleri

   GAZEL:Divan şiirinde,genellikle,aşk şarap gibi konuların,ender olarak da öğretici ve felsefi konuların işlendiği nazım biçimine gazel adı verilir. Arap edebiyatı kaynaklı olan gazel,5-15 beyitten oluşur;nazım birimi beyittir;aruzun hemen her ölçüsüyle yazılabilir. Uyak örgüsü aa/ba/ca/…biçimdedir. Son beyitte ozanın adı ya da takmaadı geçer. Mesnevi ya da gazelin içine sıkıştırılan gazele tegazzül denir. Gazelin ilk beytine matla, son beyte makta,en güzel beyte beytülgazel adı verilir. Türk edebiyatına İran edebiyatı yoluyla gelen gazel türünde, Ahmed Paşa,Necati,Zati,Fuzuli,Baki,Bağdatlı Ruhi,Şeyhülislam,Yahya, Nefi, Nedim,Şeyh Galip başarılı örnekler vermişlerdir.
   KASİDE:Divan şiirinde Tanrı’nın,din büyüklerinin,genellikle de devlet ileri gelenlerinin övgüsünün yapıldığı nazım biçimine kaside denir.En az 15-20,en çok 99 beyitten oluşan kasidelerde de,genelde olduğu gibi,nazım birimi beyittir.Genellikle aruzun uzun kalıplarıyla yazılan kasidelerde,uyak örgüsü,gazelde olduğu gibi aa/ba/ca/…biçimindedir.Kasidenin ilk beytine matla,son beytine makta en güzel beytine beytülkasid,ozanın adının ya da takmaadının geçtiği beyte de tac beyit adı verilir.Kasideler konularına göre dört öbekte toplanır:Tevhid(Tanrı’nın birliğini anlatmak için yazılan kaside);münacaat (Tanrı’ya yalvarmak için yazılan kaside);naat (peygamberi,din ve tarikat büyüklerini övmek için yazılan kaside);methiye(padişahı,devlet ileri gelenlerini övmek için yazılan kaside).Kasidenin kuruluşunda şu bölümler yer alır:Nesip ya da teşbib(doğa,yer betimlemeleri gibi konuyla ilgili olmayan şeylerin yer aldığı bölüm);girizgah(asıl konuya giriş yapılan beyit);methiye(Tanrı’nın,peygamberin,padişahın ya da devlet ileri gelenlerinin övgülerinin yapıldığı bölüm);fahriye(ozanın kendi övgüsünü yaptığı bölüm);tegazzül(araya sıkıştırılan gazel);dua(övgüye konu olan kimse içi ozanın iyi dileklerde bulunduğu bölüm)Divan şiirinde kaside türünde başarılı örnekler veren ozanlar arasında Ahmed Paşa,Necati,Baki,Nedim,özellikle Nefi sayılabilir.
   MESNEVİ:Divan şiirinde,her beytinin dizeleri kendi arasında uyaklı,aruzun genellikle kısa kalıplarıyla yazılan nazım biçimine ve bu biçimde yazılmış yapıtlara mesnevi denir. Mesneviler konularına göre üçe ayrılır:Destansı nitelikteki mesneviler(Firdevsi’nin Şehname’si);öğretici nitelikteki mesneviler(Nabi’nin Hayriye’si);din ve tasavvufla ilgili mesneviler(Mevlana’nın Mesnevi’si,Fuzuli’nin Leyla ile Mecnun’u,Şeyh Galip’in Hüsn’ü Aşk’ı).Ayrıca,padişahların savaşlarını anlatan manzum yapıtlar(gazavatnameler),kentleri ve kentlerdeki güzelleri anlatan yapıtlar(şehrengizler),bazı yergi türündeki yapıtlar,mesnevi nazım biçimiyle yazılmıştır.Mesnevi İran edebiyatında ortaya çıkmış(İran edebiyatında Genceli Nizami ve Cami bu türün başlıca adlarıdır).Genceli Nizami’nin beş mesnevisinden oluşan Hamse’si,sonradan Divan edebiyatı ozanları tarafından da örnek olarak alınmıştır.Türk edebiyatında ilk mesnevi Yusuf Has Hacib’in Kutadgu Bilig adlı yapıtıdır.
   MUSAMMAT:Divan şiirinde,üç dört,beş altı yedi, sekiz,dokuz,on…dizeli bentlerden oluşan nazım biçimine musammat denir.(musammatlarda her bent bir bütündür).Musammatların Türk edebiyatında en çok kullanılan biçimleri,dörtlüler(murabba),beşliler(muhammes),altılılar(müseddes),yedililer(müsebbasekizliler(müsemmen),dokuzlular(mütessa),onlular(muaşşer),terkibibent,terciibent ve şarkıdır.
   MÜSTEZAT:Divan şiirinde uzun ve kısa dizelerden oluşan bir nazım biçimidir.Gazelin özel bir biçimi olan müstezatta,uzun dizeler”mefulü mefailü mefailü feulün”kalıbıyla yazılır.Uyak örgüsü a (b) a(b)/c(c)a (b)…(parantez içindekiler kısa dizelerin uyağını gösterir).biçiminde olan müstezatta,kısa dizelere ziyade adı verilir.Ziyadeler,anlam bakımından üstlerindeki dizeye bağlıdırlar;bu nedenle bağımsız dize sayılmazlar.İki uzun, iki kısa dizeden oluşan bölüm,beyit olarak kabul edilir.
   RÜBAİ:Divan şiirinde dört dizeden oluşan kendine özgü bir ölçü ile yazılan bağımsız nazım biçimine rübai denir.Rübailerin uyak ölçüsü a a x a biçimindedir.Rübai,İran edebiyatından Türk edebiyatına geçmiş(İran edebiyatında rübainin en büyük adı Ömer Hayyam’dır).
   ŞARKI:Dört dizeli bentlerden kurulu olan,bestelenmek amacıyla yazılan şarkının,halk şiirindeki koşma ve türkünün etkisi ile ortaya çıktığı ileri sürülür.Şarkılar 3-5 dörtlükten oluşur,aruz ölçüsüyle yazılır.Genellikle uyak düzeni a a a a/b b b a/c c c a/…biçimindedir.Türün en başarılı örneklerini Nedim ve Enderunlu Vasıf vermişlerdir.
   TERCİ-İ BENT VE TERKİBİBENT:Bu nazım biçimi de bentlerle kuruludur.Bent sayısı 5-15 arasında değişir;her bent de genellikle 5-10 beyit kapsar.Bentler,hane ve vasıta bölümlerinden oluşur.Terciibentte vasıta beyti,her bendin sonunda yinelenir.Terkibibentteyse,vasıta beytinin dizeleri kendi aralarında uyaklıdır.Bentlerin hane bölümlerinin uyak örgüsü gazelinki gibi a a /b a /c a /d a /…biçimindedir.Baki’nin “Kanuni Mersiyesi”,Bağdatlı Ruhi’nin “Terkibibent”i bu türün başarılı örnekleri arasında sayılabilir.
  TUYUG:Divan şiirinde Türk kökenli nazım biçimlerinden olan tuyuğun,İran şiirindeki rübai ile Türk şiirindeki mani’nin etkisiyle oluştuğu sanılmaktadır.Aruzun “failatün /failatün /failatün /failün”kalıbıyla yazılan tuyuglarda,uyak örgüsü a a b a biçimindedir(bazı tuyuglarda a a a a örgüsü de görülür).Konu bakımından tıpkı rübailere benzer.Türk edebiyatında Ali Şir Nevai,Kadı Burhanettin,İvazpaşazade Atayi,Nesimi tuyuglarıyla tanınmışlardır.

admin tarafından yazılmıştır


“Divan Edebiyatı Nazım Biçimleri” Konusu 1 kere Cevaplanmış

  1. 1. ayşen güngör Says:

    bakinin mesnevisi var mı

Yorum Yaz